Οι απλές λέξεις

Υπάρχει και μία κατηγορία "λεκτικών στοιχείων" που ονομάζεται "απλές λέξεις". Πρόκειται για λέξεις που δεν χρειάζονται να πάρουν κάποια "γραμματική κατάληξη", αλλά λειτουργούν αυτόνομα. Είναι το άρθρο, οι προσωπικές αντωνυμίες, οι σύνδεσμοι, τα αριθμητικά, τα μη παράγωγα επιρρήματα και οι συσχετικές λέξεις. Ας ρίξουμε μία σύντομη ματιά σ’ αυτές τις λέξεις.

Το άρθρο

Η Εσπεράντο έχει μόνον ένα άρθρο, το οριστικό: la και είναι το ίδιο και για τον ενικό και για τον πληθυντικό, για το αρσενικό, το θηλυκό και το ουδέτερο:

Το άρθρο δεν χρησιμοποιείται πριν από τα κτητικά επίθετα (mia domo το σπίτι μου), τα κύρια ονόματα, ακόμα και αν συνοδεύονται από κάποιον τίτλο (Sinjoro Kostas ο κύριος Κώστας), πριν από τα ονόματα των χωρών (Helenio estas mia lando η Ελλάδα είναι η πατρίδα μου). Το άρθρο μπορεί να αποκοπεί  μόνο στον ποιητικό λόγο χάριν του μέτρου: de la patro = de l' patro.

Η Εσπεράντο δεν έχει αόριστο άρθρο

 mi legis libron διάβασα ένα βιβλίο, mi manĝis panon έφαγα ψωμί ili manĝas pomojn τρώγουν μήλα.

Οι προσωπικές αντωνυμίες

Οι προσωπικές αντωνυμίες είναι:

Επίσης το oni μας δίδει το αόριστο υποκείμενο: oni diras κάποιος λέει. Από τις προσωπικές αντωνυμίες σχηματίζονται τα κτητικά επίθετα με την προσθήκη της κατάλη-ξης των επιθέτων -a: mia, via, lia κ.λπ.

Οι προθέσεις

Όπως είναι φανερό οι προθέσεις είναι αυτοτελείς ρίζες, λέξεις χωρίς συγκεκριμένη ιδιαίτερη κατάληξη. Όμως, όπως συμβαίνει με όλες τις ρίζες της γλώσσας, και οι προθέσεις είναι δυνατόν, με την προσθήκη κάποιας κατάληξης, να μετατραπούν σε άλλα μέρη του λόγου (ουσιαστικά, επίθετα, επιρρήματα), συνήθως σε επιρρήματα: antaŭ πριν, μπροστά από, antaŭe μπροστά, ĉirkaŭ γύρω από, ĉirkaŭe γύρω. Η εννοιολογική διαφορά μεταξύ μιας πρόθεσης και ενός επιρρήματος, που σχηματίζεται από την πρόθεση αυτή, προκύπτει απλά από το ότι, όπως και στα Ελληνικά, οι προθέσεις μέσα στην πρόταση ποτέ δεν χρησιμοποιούνται αυτοτελώς, αλλά εισάγουν ένα άλλο μέρος του λόγου, πράγμα που δεν συμβαίνει με τα επιρρήματα. Οι προθέσεις επίσης μπορούν να χρησιμοποιηθούν και σαν προθήματα: kunlabori συνεργάζομαι, alveni προσέρχομαι. Οι προθέσεις είναι:

 

al	προς, εις: mi skribis leteron al amiko έγραψα ένα γράμμα σ’ ένα φίλο, mi iris al la lernejo πήγα στο σχολείο.
antaŭ	(χρονική) πριν: antaŭ du tagoj mi diris tion πριν δύο ημέρες το είπα αυτό.   (τοπική) μπροστά: li staris antaŭ la pordo στάθηκε μπροστά στην πόρτα.
da	χρησιμοποιείται μετά από λέξεις που δηλώνουν μέγεθος, βάρος, ποσότητα, αριθμό κ.λπ. Είναι η πρό-θεση που συνδέει το μέτρο με το μετρούμενο: kilogramo da pano ένα κιλό ψωμιού, metroj da ŝtofo μέτρα υφάσματος, iom da akvo λίγο νερό.
de	σχηματίζει την γενική πτώση: lernanto de gimnazio μαθητής γυμνασίου.   κτήση: la domo de la najbaro το σπίτι του γείτονα.   ποιητικό αίτιο: la letero estis skribita de mi το γράμμα γράφθηκε από μένα.   προέλευση: mi devenas de Ateno κατάγομαι από την Αθήνα.   αρχή χρόνου: mi laboras de mia dek oka jaro δουλεύω από δεκαοκτώ ετών.
en	μέσα, εις: en la ĉambro μέσα στο δωμάτιο, mi vivas en Ateno ζω στην Αθήνα.
ekster	έξω από: ekster la domo έξω από το σπίτι.
ĝis	μέχρι, έως, ως: si iris ĝis la pordo πήγε μέχρι την πόρτα, mi laboras de la kvara ĝis la oka δουλεύω από τις τέσσερις μέχρι τις οκτώ.
kun	μαζί, με: restu kun mi μείνε μαζί μου.
krom	εκτός από: krom li venis neniu εκτός από αυτόν κανείς άλλος δεν ήλθε.
laŭ	δείχνει την προσαρμογή, εξάρτηση, συμφωνία, έννοιες που αποδίδουν οι εκφράσεις "σύμφωνα με", "κατά το, την, το", "ως προς", "κατά μήκος": mi agis laŭ via deziro ενήργησα σύμφωνα με την επιθυμία σου, laŭ mia opinio tio ne estas ĝusta κατά την γνώμη μου αυτό δεν είναι σωστό, estis komuna funebro laŭ la kutimoj de la vilaĝo ήταν κοινό πένθος σύμφωνα με τις συνήθειες του χωριού, li promenis laŭ la rivero περπατούσε κατά μήκος του ποταμού.
per	με, μέσω. Δείχνει το μέσον με το οποίο γίνεται κάτι: mi laboras per la manoj δουλεύω με τα χέρια.
por	για, διά. Δείχνει τον σκοπό: mi venis por helpi vin ήλθα για να σε βοηθήσω.
post	(χρονική) μετά: mi revenos post du tagoj θα γυρίσω μετά από δύο ημέρες.   (τοπική) πίσω: li kaŝis sin post la arbo κρύφθηκε πίσω από το δένδρο.
preter	προ: li pasis preter mi sensalute με προσπέρασε χωρίς να με χαιρετίσει.
pri	για, περί. Δείχνει το θέμα, το αντικείμενο ομιλίας ή ενέργειας: mi okupas min pri Esperanto ασχολούμαι με την Εσπεράντο.
pro	λόγω, ένεκα. Δείχνει το αίτιο: mi ne povis dormi pro la bruo δεν μπόρεσα να κοιμηθώ λόγω του θορύβου.
sub	κάτω από: sub la arbo estis folioj κάτω από το δένδρο ήταν φύλλα.
sur	πάνω σε: la libro estas sur la tablo το βιβλίο είναι πάνω στο τραπέζι.
super	πάνω από: la suno leviĝis super la montopinto ο ήλιος υψώθηκε πάνω από την βουνοκορφή.
tra	μέσα από, διά μέσου: li promenis tra la placo πέρασε μέσα από την πλατεία.
trans	πέρα από: trans tiu monteto estas la vilaĝo πέρα από αυτόν τον λόφο είναι το χωριό.

Οι σύνδεσμοι

Οι σύνδεσμοι διακρίνονται σε παρατακτικούς και σε υποτακτικούς. Παρατακτικοί επί παραδείγματι είναι:

kaj και (Petro kaj Paŭlo ο Πέτρος και ο Παύλος, mi kaj vi εγώ και εσύ, manĝi kaj trinki τρώμε και πίνουμε),

aŭ ή (aŭ ni aŭ ili ή εμείς ή αυτοί, pagu aŭ foriru πλήρωσε ή φύγε).

Υποτακτικοί επί παραδείγματι είναι:

ke να: mi deziras ke vi venu θέλω να έλθεις (συνδέει κύρια πρόταση με δευτερεύουσα ή με προσδιορισμό),

se εάν, αν (υποθετικός σύνδεσμος): se morgaŭ pluvos, ni ne povos ekskursi εάν αύριο βρέξει, δεν θα πάμε εκδρομή, se mi povus, mi helpus vin εάν μπορούσα, θα σε βοήθαγα.

Τα μη παράγωγα επιρρήματα

Εκτός από τα επιρρήματα που παράγονται με την προσθήκη της κατάληξης -e υπάρχουν και αυτόνομα επιρρήματα όπως επί παραδείγματι tre πολύ (tre bone πολύ καλά), tro υπερβολικά, hodiaŭ σήμερα κ.λπ. Επίσης δέχονται καταλήξεις και δημιουργούν νέες λέξεις: troa υπερβολικός, hodiaŭa σημερινός.

Τα αριθμητικά

Τα αριθμητικά είναι αυτόνομες λέξεις από το ένα έως το δέκα (unu, du, tri, kvar, kvin, ses, sep, ok, nau, dek) καθώς και το εκατό cent και το χίλια mil. Όλα τα υπόλοιπα παράγονται με την χρησιμοποίηση αυτών των λέξεων: dek unu 11 ένδεκα, dek du 12 δώδεκα, dudek 20 είκοσι, ducent 200 διακόσια, tri mil 3000 τρεις χιλιάδες, mil naucent naudek nau 1999 χίλια εννιακόσια ενενήντα εννέα κ.λπ.

Οι "συσχετικές λέξεις"

Είναι μία ομάδα 45 λέξεων που εμφανίζονται σε ένα πίνακα από 9 γραμμές και 5 στήλες:

 

		Ερωτηματικές Αναφορικές KI-		Δεικτικές TI-		Αρνητικές NENI-		Περιληπτικές ĈI-		Αόριστες I-
Πρόσωπο		kiu		tiu		neniu		ĉiu		iu
-U		ποιος; ο οποίος		εκείνος, αυτός		κανένας		καθένας		κάποιος
Πράγμα		kio		tio		nenio		ĉio		io
-O		τι; το οποίο		εκείνο, αυτό		τίποτα		το παν, όλα		κάτι
Ιδιότητα		kia		tia		nenia		ĉia		ia
-A		τι είδους; που		τέτοιος		κανενός είδους		κάθε είδους		κάποιου είδους
Ποσότητα		kiom		tiom		neniom		ĉiom		iom
-OM		πόσο; όσο		τόσο		καθόλου		το παν, όλα		λίγο
Τόπος		kie		tie		nenie		ĉie		ie
-E		πού; όπου		εκεί		πουθενά		παντού		κάπου
Χρόνος		kiam		tiam		neniam		ĉiam		iam
-AM		πότε; όταν		τότε		ποτέ		πάντοτε		κάποτε
Τρόπος		kiel		tiel		neniel		ĉiel		iel
-EL		πώς; όπως		έτσι		με κανένα τρόπο		με κάθε τρόπο		κάπως
Αιτία		kial		tial		nenial		ĉial		ial
-AL		γιατί; διότι		για τούτο		για κανένα λόγο		για κάθε λόγο		για κάποιο λόγο
Κτήτορας		kies		ties		nenies		ĉies		ies
-ES		ποιου; του οποίου		εκείνου		κανενός		καθενός		κάποιου