Esperanto: Ξαναχτίζοντας τον πύργο της Βαβέλ

της Μαίρης Παπαγιαννίδου

"Ο 21ος αιώνας είναι ικανός να χτίσει τον πύργο της Βαβέλ": Αυτό θα μπορούσε να είναι, σήμερα, το σύνθημα των εσπεραντιστών. "Ας συνεννοηθούμε επιτέλους" είναι η ευχή και η επιθυμία τους εδώ και πάνω από 100 χρόνια, από τότε που ο Πολωνός οραματιστής Ζάμενχοφ -- γνωστός ως δόκτωρ Εσπεράντο -- επινόησε την τεχνητή αυτή γλώσσα με στόχο να προσφέρει ένα εργαλείο επικοινωνίας στους λαούς όλου του κόσμου. Λένε πως αυτό ακριβώς κάνει, έτσι κι αλλιώς, χρόνια τώρα, η μουσική. Η αλήθεια είναι ότι με τη βοήθεια του σολφέζ μπορείς ίσως να πεις "σ' αγαπώ", όχι όμως και να συμφωνήσεις για την απαγόρευση των πυρηνικών δοκιμών...

Γιατί εγώ, ο Έλληνας, να τραγουδάω αγγλικά; Γιατί να μιλάω αγγλικά σε συνάντηση με έναν Άγγλο; Τα ερωτήματα αυτά τα έχουμε σκεφτεί τουλάχιστον μία φορά στη ζωή μας· όμως όλοι έχουμε πάρει απόφαση την απάντηση -- εκτός από τους εσπεραντιστές, οι οποίοι συναντιούνται και μιλάνε εσπεράντο. Κι όταν τραγουδάνε, πάλι στην εσπεράντο είναι τα τραγούδια τους. Ούτε ξένοι στίχοι ούτε αίσθημα μειονεξίας ούτε εθνικές προκαταλήψεις ούτε διάθεση επιβολής. Τα περισσότερα συγκροτήματα εσπεράντο είναι ροκ, γιατί η ίδια η ιδέα μιας κοινής πανανθρώπινης γλώσσας είναι ιδεαλιστική και ως εκ τούτου ταιριάζει στη νεότητα. Όταν είναι κανείς νέος, σκέφτεται πως όλοι είμαστε ίσοι και θαυμάσια μπορούμε να συνεννοηθούμε σε μιαγλώσσσα που δεν είναι κανενός αλλά αποτελεί κτήμα όλων. Έρχεται βέβαια η ωριμότητα και επικρατεί η σοφή σκέψη: "Κι εγώ τι έχω να κερδίσω απ' αυτή την υπόθεση;". Πάντως είναι εντυπωσιακό: 113 χρόνια μετά την προσπάθεια για τη δημιουργία της πιο γνωστής σήμερα τεχνητής γλώσσας, οι εσπεραντιστές είναι εξίσου οργανωμένοι, εξίσου ενθουσιώδεις και εξίσου βέβαιοι για το εφικτόν του οράματός τους.

Μάλλον σήμερα, καθώς προχωράει ασθμαίνοντας η ευρωπαϊκή ενοποίηση, το αίτημα τους γίνεται ακόμη πιο αιχμηρό: Γιατί να έχουμε διγλωσσία ή τριγλωσσία ή έστω πενταγλωσσία στις 15 χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης και να μην έχουμε μία, μόνο μία, γλώσσα που να είναι για όλους δεύτερη; Να μιλάει, δηλαδή, ο καθένας τη δική του μητρική γλώσσα -- και όταν βγαίνει εκτός των συνόρων, να συνεννοείται στην εσπεράντο! Ούτε κόντρες εθνικές ούτε "ζύγισμα" για το ποια γλώσσα ευνοείται περισσότερο ούτε "μικρές" και "μεγάλες" γλώσσες. Θα υπάρχουν, από τη μια πλευρά, οι εθνικές γλώσσες, εξίσου σεβαστές, και, από την άλλη, η εσπεράντο για τις διεθνείς συναντήσεις και συνεννοήσεις. Για πρώτη φορά στα χρονικά της εσπεράντο, βρέθηκε υποστηρικτής του αιτήματος από ελληνικής πλευράς στο Ευρωκοινοβούλιο -- ο ευρωβουλευτής του Συνασπισμού, κ. Αλέκος Αλαβάνος. Όχι πως ήταν μόνος του· από τους 626 ευρωβουλευτές του Κοινοβουλίου, οι 131 είναι υποστηρικτές αυτής της λύσης.

Μουσική εσπεράντο έχετε ακούσει; Αν όχι, δεν θα έτυχε. Διότι εσπεραντικά συγκροτήματα υπάρχουν ουκ ολίγα -- τόσο στο χώρο της ροκ όσο και της ποπ αλλά και της παραδοσιακής μουσικής, διεθνώς βέβαια. Νά 'ναι καλά εκεί που βρίσκεται πλέον ο πολωνός οραματιστής Λάζαρος-Λουδοβίκος Ζάμενχοφ, αλλιώς γνωστός ως δόκτωρ Εσπεράντο, που εφηύρε το 1887, την πιο δημοφιλή, όπως αποδείχτηκε, τεχνητή γλώσσα. Ο σκοπός ήταν εξαρχής ιερός: να λυθεί το αιώνιο πρόβλημα της πολυγλωσσίας και να απελευθερωθούμε από το πλέγμα των 3.000 γλωσσών και 12.000 διαλέκτων του πλανήτη μας. Να μιλάμε όλοι ως δεύτερη γλώσσα την εσπεράντο, την οποία θα μαθαίνουμε εξαρχής, μαζί με τη μητρική μας γλώσσα, και έτσι να έχουμε έναν κοινό παγκόσμιο πολιτισμό -- λευκοί και μαύροι, βόρειοι και νότιοι. Να μιλάμε κοινώς την ίδια γλώσσα. Ουτοπία; Ο αιώνας που μεσολάβησε έδειξε ότι το σχέδιο καθόλου δεν κατέρρευσε. Και αν νομίζει κανείς ότι εσπεραντιστές δεν υπάρχουν στη χώρα μας, πλανάται. Τους απαριθμεί έναν προς έναν ο κ. Κώστας Κυριάκος, διευθυντικό στέλεχος της Εθνικής Τράπεζας της Ελλάδος και συγγραφέας της πρώτης πλήρους καταγραφής της ιστορίας της εσπεράντο, στο βιβλίο Esperanto. Η γλώσσα της ελπίδας.

Μεταλλωρύχοι, σκακιστές και δικηγόροι
 

Δεν μιλήσαμε εσπεράντο στη συνάντησή μας ούτε μεταξύ τους μιλάνε εσπεράντο οι έλληνες εσπεραντιστές, διότι μεταξύ ομοεθνών και ομογλώσσων δεν υπάρχει λόγος να καταφύγει κανείς σε τεχνητή γλώσσα. Όταν όμως γίνονται συναντήσεις Εσπεραντιστών -- είτε σκακιστών εσπεραντιστών είτε ποδηλατιστών εσπεραντιστών είτε αυτοκινητιστών εσπεραντιστών είτε σιδηροδρομικών εσπεραντιστών είτε νομικών εσπεραντιστών είτε ιατρών εσπεραντιστών --, μπορούν όλοι να συνεννοηθούν θαυμάσια, Ευρωπαίοι, Κινέζοι, Ιάπωνες, Αφρικανοί, Αμερικανοί. Οι περισσότεροι εσπεραντιστές είναι κατά το μάλλον ή ήττον υψηλού μορφωτικού επιπέδου, αυτονοήτως με ευρύτητα πνεύματος. Χωρίς να κινούνται από ελιτισμό, είναι αναγκαστικά άνθρωποι που έχουν λύσει το βιοποριστικό τους πρόβλημα και έχουν περιθώρια να κυνηγούν υψηλούς στόχους. Υπάρχει, λόγου χάριν, η Διεθνής Εσπεραντική Λέσχη Εξάγωνου Σκακιού, η οποία ιδρύθηκε το 1983, εδρεύει στο Μινσκ της Λευκορωσίας και έχει 60 μέλη από 19 χώρες. Υπάρχει ακόμη η Εσπεραντική Λέσχη Ακροατών Βραχέων Κυμάτων με έδρα το Μόναχο της Γερμανίας. Αλλά και μεταλλωρύχος αν είναι κανείς, μπορεί να απευθυνθεί στον Διεθνή Εσπεραντικό Όμιλο Μεταλλωρύχων, με έδρα το Knurow της Πολωνίας.

Τα γραφεία είναι φυσικά διεθνή και στεγάζονται σε κάποια χώρα -- τι σημασία έχει σε ποιαν; Η Ευρωπαϊκή Εσπεραντική Ένωση Μουσικής Ροκ, λόγου χάριν, η οποία στα εσπεραντικά γράφεται "Eurokka-Rok-Asocio", ιδρύθηκε το 1988, έχει έδρα την Τουλούζη της Γαλλίας, που είναι πόλη με έντονη πολιτιστική δραστηριότητα και έδρα ακαδημίας, πανεπιστημίων, αρχιεπισκοπής και εφετείου. Η Ένωση Ροκ Εσπεραντιστών δημιουργήθηκε από γάλλους εσπεραντιστές μουσικούς, με στόχο τη διάδοση της εσπεράντο σε όσους ασχολούνται με τη ροκ μουσική. Έχει εβδομαδιαία εκπομπή στον τοπικό ραδιοφωνικό σταθμό, ενώ κυκλοφορούν και διάφορα μουσικά περιοδικά στην εσπεράντο. Φυσικά, πρέπει κανείς να γνωρίζει τη γλώσσα για να καταλάβει τι λένε ή τι γράφουν -- πράγμα διόλου δύσκολο, αφού η γλώσσα αυτή φτιάχτηκε ειδικά για να είναι απλή, γράφεται όπως ακριβώς ακούγεται, στο λατινικό αλφάβητο, και βασίζεται κυρίως στις λέξεις που είναι κοινές στις υπάρχουσες γλώσσες. Είναι αρκετά πλούσιο όμως ώστε να έχουν μεταφραστεί στην εσπεράντο τα σημαντικότερα βιβλία της ανθρωπότητας: η Βίβλος, το Κοράνι, αρχαίες τραγωδίες, ο Σαίξπηρ, ο Μολιέρος, ο Γκαίτε.

Ουδεμία σημασία έχει το γεγονός ότι δεν εκδίδεται στη χώρα μας εσπεραντικό περιοδικό, αφού όλες οι δραστηριότητες των εσπεραντιστών είναι διεθνείς, πέραν συνόρων και ορίων. Όπως μας πληροφορεί ο κ. Κυριάκος, υπάρχει σήμερα πληθώρα εσπεραντικών περιοδικών και εφημερίδων, γενικού ή ειδικού περιεχομένου, που κυκλοφορούν μεταξύ των εσπεραντιστών όλου του κόσμου. Υπολογίζεται ότι εκδίδονται περίπου 150 περιοδικά το χρόνο, με κύριο το επιστημονικό μηνιαίο όργανο του Παγκόσμιου Εσπεραντικού Συνδέσμου, που κυκλοφορεί σε 8.000 αντίτυπα σε 100 και πλέον χώρες. Σ' αυτό δημοσιεύονται ειδήσεις, πληροφορίες, ανταποκρίσεις και άλλα νέα από την εσπεραντική δραστηριότητα σε όλον τον κόσμο.

Η κοινή γλώσσα της ροκ, της ποπ και της παράδοσης

Μπορεί να μην υπάρχει ελληνικό μουσικό συγκρότημα εσπεράντο αλλά είναι Έλληνας ο διευθυντής της Διεθνούς Κλασικής Εσπεραντικής Χορωδίας Νέων -- στα εσπεραντικά: Internacia Junulara Klasika Esperanto-Horo --, ο εσπεραντιστής Κωνσταντίνος Ζαχαράκης, ο οποίος είχε και την ιδέα της σύστασης της χορωδίας, το 1985, και ανέλαβε την πρωτοβουλία της οργάνωσής της. Αυτή η χορωδία, μαζί με μια παλαιότερη, τη Διεθνή Εσπεραντική Χορωδία με διευθυντή τον Βούλγαρο Dimitar Terziev, είναι οι δύο διεθνείς κλασικές μεικτές εσπεραντικές χορωδίες που παρουσιάζουν τα προγράμματά τους κατά τη διάρκεια των επίσημων συνεδρίων.

Από τα μέσα της δεκαετίας του '80 άρχισαν να εμφανίζονται εσπεραντικά συγκροτήματα ποπ και ροκ, όπως οι Eurokka από την Τουλούζη, οι Amplifiki που δημιουργήθηκαν στο Παρίσι από γάλλους, δανούς και σουηδούς μουσικούς, οι επίσης Γάλλοι Rozmariaj Beboj, οι Σουηδοί Persone, οι Ούγγροι TBC, οι Ζαϊρινοί από την Κινσάσα Esperanto-Muziko, οι Ολλανδοί Kajto στο χώρο της φολκλορικής μουσικής, το ιαπωνικό συγκρότημα La Mevo και το πιο διάσημο ροκ συγκρότημα της Τσεχοσλοβακίας, οι Team. Είναι φανερό, επομένως, ότι το κίνημα του εσπεραντισμού όχι μόνο δεν γηράσκει αλλά αναβαπτίζεται στο χώρο των νέων μουσικών παγκοσμίως. Έχουν εμφανιστεί και επαγγελματίες εσπεραντιστές τραγουδιστές, με δίσκους και κασέτες στο ενεργητικό τους, όπως ο Βραζιλιάνος Flavio Fonseca, ο Πολωνός Jan Stanislaw, ο Jomart Amzejev από το Καζακστάν, οι Ουκρανοί Vladimir Soroka και Oksana Kurpekova, η Καναδέζα Joelle Rabu, ο Σκωτσέζος John Douglas, η Ελβετίδα Nikolin, η Ολλανδέζα Ramona van Dalsem και άλλοι.

Στη χώρα μας, το δίκτυο των εσπεραντιστών έχει ως σημείο συνάντησης τον Ελληνικό Εσπεραντικό Σύνδεσμο, στην οδό Αριστείδου 9, στην καρδιά της Αθήνας. Όποιος εσπεραντιστής βρεθεί στην Ελλάδα, ξέρει ότι θα βρει συνομιλητές στο συγκεκριμένο σημείο, όπου άλλωστε πραγματοποιούνται συναντήσεις περίπου μια φορά την εβδομάδα. Βέβαια, οι σταθεροί θαμώνες δεν είναι πολλοί: από 150 εγγεγραμμένα μέλη, συναντιούνται συχνά περίπου 30, κυρίως δικηγόροι. Όσο και αν φαίνεται παράξενο, η έννοια της τεχνητής γλώσσας κερδίζει αντί να χάνει έδαφος -- ιδίως σήμερα, που οι άνθρωποι εξοικειώνονται όλο και περισσότερο με τις τεχνητές γλώσσες των ηλεκτρονικών υπολογιστών. Υπάρχει βέβαια μια θεμελιώδης διαφορά: Οι τεχνητές γλώσσες των υπολογιστών μιλιούνται ανάμεσα στον άνθρωπο και στο κομπιούτερ και εξελίσσονται με τη βοήθεια της τεχνολογίας. Δεν μιλάει κανείς Πασκάλ παρά μόνο με τον υπολογιστή του. Με τις νέες μεθόδους επεξεργασίας των φυσικών γλωσσών, φθάσαμε στο σημείο να μιλάει ο άνθρωπος με τον υπολογιστή μέσω της φυσικής του γλώσσας, όπως όταν λέει στο κινητό του "Μωρό μου" και το κινητό υπακούει.

Και η πρόοδος συνεχίζεται

Μέσα στο επικοινωνιακό κομφούζιο, φθάσαμε να συζητούμε ξανά όλες τις λύσεις. Ο πιο διάσημος υποστηρικτής της εσπεράντο, σήμερα, είναι ασφαλώς ο Ουμπέρτο Έκο, ο οποίος υπήρξε πολύ θερμός ως προς την υπόθεση αυτή: "Ζούμε σε μια ιστορική στιγμή που είναι πιο εύκολο να γίνουν αποδεκτές κάποιες γλώσσες, ακόμη και μια γλώσσα τεχνητή. Εξάλλου, το ότι η εσπεράντο είναι τεχνητή, δεν είναι μειονέκτημα. Πριν ακόμα καταλάβω καλά τι είναι η εσπεράντο, αυτό με ενοχλούσε και μένα. Αλλά πράγματι, αν δεν ήξερα ότι πρόκειται για τεχνητή γλώσσα, θα μπορούσα να την εκλάβω ως φυσική. Αν και επιμένω ότι κάθε γλώσσα, επομένως και η εσπεράντο, είναι φορέας ιδιαίτερης κοσμοθεωρίας, νομίζω ότι αυτή η γλώσσα μπορεί να γίνει σταυροδρόμι, κάτι σαν το Χονγκ Κονγκ των γλωσσών...". Στη χώρα μας, είχαν εκφραστεί θετικά για την εσπεράντο ο Κωνσταντίνος Τσάτσος, ο Γεώργιος Παπανδρέου και η Μελίνα Μερκούρη, στην εποχή τους. Ούτως ή άλλως, το ζητούμενο είναι κοινό: ας συνεννοηθούμε επιτέλους!

Το αφιέρωμα "Esperanto: Ξαναχτίζοντας τον πύργο της Βαβέλ" αναδημοσιεύεται εδώ με την ευγενική άδεια του περιοδικού Δίφωνο.

Copyright © 2000 Δίφωνο